Cùng đau lan xuống chân: L4, L5 và S1 khác nhau thế nào?

➕ Nhiều người đau từ thắt lưng xuống mặt trước đùi rồi kéo vào phía trong cẳng chân.

➕ Có người lại tê dọc mặt ngoài chân xuống mu bàn chân, rõ nhất ở ngón cái.

➕ Người khác thì đau từ mông xuống mặt sau đùi, bắp chân rồi kéo tới gót hoặc bàn chân.

️🎯 Cùng là đau lan xuống chân, nhưng đường đau, vùng tê, sức cơ và phản xạ đi kèm có thể gợi ý những rễ thần kinh khác nhau, thường gặp là L4, L5 và S1.

Trong quá trình làm nghề, tôi gặp không ít người cứ đau từ lưng xuống chân là gọi chung là “đau thần kinh tọa”, hoặc nhìn phim thấy thoát vị là nghĩ toàn bộ triệu chứng đều từ đó mà ra.

Nhưng khi hỏi kỹ đường đau và kiểm tra thêm vận động, sức cơ, cảm giác thì mỗi người có thể biểu hiện rất khác nhau. Việc đánh giá đau rễ thần kinh cũng không nên chỉ dựa vào một dấu hiệu riêng lẻ.

RỄ L4 – ĐAU CÓ THỂ KÉO QUA GỐI VÀ XUỐNG PHÍA TRONG CẲNG CHÂN

Khi rễ L4 bị kích thích hoặc chèn ép, người bệnh có thể gặp:

✔️ Đau hoặc tê từ thắt lưng xuống mặt trước đùi

✔️ Cảm giác khó chịu quanh vùng gối

✔️ Tê hoặc đau kéo xuống phía trong cẳng chân

✔️ Cơ tứ đầu đùi có thể yếu

✔️ Động tác duỗi gối, đứng lên hoặc bước cầu thang có thể khó hơn

✔️ Phản xạ gân bánh chè có thể giảm

Chính vì đau có thể xuất hiện khá rõ quanh gối nên có người chỉ tập trung vào khớp gối. Nhưng nếu đau vùng gối lại đi kèm đường đau từ lưng xuống đùi, thay đổi cảm giác hoặc giảm sức cơ thì lúc ấy cần nghĩ rộng hơn, chứ chưa nên chỉ nhìn riêng cái gối.

RỄ L5 – HAY GẶP TÊ Ở MU BÀN CHÂN VÀ NGÓN CÁI

Với L5, người bệnh có thể có:

✔️ Đau hoặc tê từ mông, mặt ngoài đùi xuống cẳng chân

✔️ Tê, châm chích ở mu bàn chân

✔️ Cảm giác bất thường rõ quanh ngón cái

✔️ Khó nhấc bàn chân lên

✔️ Duỗi ngón cái có thể yếu

✔️ Khi yếu rõ, chân dễ hụt và dễ vấp hơn khi đi

Trường hợp nặng có thể xuất hiện bàn chân rơi, nhưng bàn chân rơi không phải lúc nào cũng chỉ do rễ L5, vì còn có những nguyên nhân thần kinh khác cần được phân biệt.

RỄ S1 – THƯỜNG THIÊN VỀ MẶT SAU CHÂN VÀ VÙNG GÓT

Với S1, đường đau thường có xu hướng:

✔️ Từ mông xuống mặt sau đùi

✔️ Kéo xuống bắp chân

✔️ Có thể tới gót, bờ ngoài hoặc lòng bàn chân

✔️ Bắp chân có thể yếu

✔️ Kiễng chân hoặc đẩy bàn chân xuống có thể khó hơn

✔️ Phản xạ gân gót có thể giảm

Đây là kiểu đường đau mà nhiều người quen gọi chung là đau thần kinh tọa.

NHỚ NHANH L4 – L5 – S1

Có thể hình dung tương đối:

⚠️ L4: trước đùi → quanh gối → phía trong cẳng chân

Chú ý: duỗi gối – cơ tứ đầu – phản xạ gối

⚠️ L5: mặt ngoài chân → mu bàn chân → ngón cái

Chú ý: nhấc bàn chân – duỗi ngón cái

⚠️ S1: mặt sau đùi → bắp chân → gót/bờ ngoài bàn chân

Chú ý: kiễng chân – cơ bắp chân – phản xạ gân gót

️🎯 Đây là những dấu hiệu rất hữu ích để định hướng.

Nhưng có một điều tôi nghĩ người đọc cũng nên biết:

ĐƯỜNG ĐAU KHÔNG PHẢI LÚC NÀO CŨNG CHẠY ĐẸP NHƯ HÌNH TRONG SÁCH

⚠️ Trong thực tế, vùng đau và vùng tê của từng người có thể chồng lấp.

Đặc biệt với L5 và S1, các nghiên cứu trên người đã xác định mức chèn ép cho thấy đường đau thực tế chỉ gần với những sơ đồ kinh điển, chứ không phải ai cũng đau đúng một đường cố định giống nhau.

Đây cũng là lý do khi gặp một ca đau lan xuống chân, tôi không chỉ hỏi:

“Đau chạy tới đâu?”

Mà còn nhìn thêm:

➕ Vùng nào đang tê hoặc giảm cảm giác

➕ Nhóm vận động nào yếu hơn

➕ Nhấc mũi chân, ngón cái hay kiễng chân có khác hai bên không

➕ Phản xạ gối và gân gót khi cần

➕ Cúi, ngửa hoặc thay đổi tư thế làm triệu chứng tăng hay giảm

➕ Biểu hiện ở thắt lưng, xương chậu, mông và cả chuỗi chân

XƯƠNG CHẬU VÀ VÙNG MÔNG CŨNG CẦN ĐƯỢC NHÌN

Đây là phần tôi thường để ý trong thực tế.

Nhiều trường hợp đau lan xuống chân đúng là liên quan tới rễ thần kinh. Nhưng cũng có người vùng xương chậu – khớp cùng chậu – cơ quanh mông đang có vấn đề, tạo ra đau lan hoặc cảm giác khá giống đau thần kinh tọa.

Một nghiên cứu lâm sàng cũng ghi nhận các triệu chứng từ khớp cùng chậu có thể giống đau rễ thần kinh, vì vậy khi đánh giá cần nhìn cả cột sống, khớp cùng chậu và vùng háng thay vì chỉ nhìn một vị trí.

👀 Với cách nhìn của Y Cốt Liên Khoa, tôi thường đặt L4, L5 hay S1 vào cả chuỗi: thắt lưng – xương chậu – mông – chân

để xem dấu hiệu nào thực sự phù hợp với đau rễ, dấu hiệu nào đang là bù trừ hoặc một vấn đề cơ xương khác đi kèm.

Không phải thấy chậu mất cân đối là quy ngay đau chân cho chậu. Nhưng cũng không nên vì có phim thoát vị mà bỏ qua hoàn toàn vùng chậu, mông và cách toàn bộ chân đang vận động.

Tôi đã viết riêng một bài về mối liên hệ giữa đau lưng, đau mông lan xuống chân và vùng xương chậu. Ai muốn nhìn sâu hơn phần này có thể đọc thêm “Đau lưng, đau mông lan xuống chân – nhiều trường hợp điểm kéo lại nằm ở xương chậu”.

Xem thêm: Đau lưng, đau mông lan xuống chân – nhiều trường hợp điểm kéo lại nằm ở xương chậu

Nếu muốn đọc sâu hơn riêng câu chuyện cơ hình lê, vùng mông và vì sao làm cơ khá kỹ rồi mà kết quả vẫn chưa như mong muốn, có thể xem thêm bài “Đau thần kinh tọa: Giải kỹ cơ hình lê nhưng vẫn chưa hiệu quả?”

Xem thêm: Đau thần kinh tọa: Giải kỹ cơ hình lê nhưng vẫn chưa hiệu quả?

CÓ PHIM THOÁT VỊ CHƯA ĐỦ ĐỂ GIẢI THÍCH HẾT MỌI TRIỆU CHỨNG

Thoát vị đĩa đệm là một nguyên nhân quan trọng gây kích thích hoặc chèn ép rễ thần kinh. Nhưng khi nhìn một ca thực tế, hình ảnh trên phim vẫn cần được đối chiếu với:

➕ Đường đau

➕ Vùng tê

➕ Sức cơ

➕ Phản xạ

➕ Khả năng vận động

Và toàn bộ biểu hiện người bệnh đang có

Bởi có những người cùng tổn thương ở một mức cột sống nhưng vùng đau, cảm giác và mức độ ảnh hưởng vận động không hoàn toàn giống nhau.

Phần này tôi đã phân tích riêng trong bài “Phim báo thoát vị đĩa đệm, nhưng cơn đau có thực sự đến từ đó?”, nhất là chuyện phải đối chiếu kết quả trên phim với biểu hiện thực tế của từng người bệnh.

Xem thêm: Phim báo thoát vị đĩa đệm, nhưng cơn đau có thực sự đến từ đó?

KHI NÀO CẦN ĐI KIỂM TRA SỚM?

Đau lan xuống chân kèm một chút tê là điều cần chú ý. Nhưng nếu xuất hiện:

➕ Chân yếu rõ hoặc yếu tăng dần

➕ Khó nhấc bàn chân, dễ vấp ngã

➕ Đi lại ngày càng khó

➕ Tê lan tăng nhanh

➕ Rối loạn tiểu tiện hoặc đại tiện

➕ Tê vùng quanh hậu môn – sinh dục

thì không nên tiếp tục chỉ xoa bóp hoặc tự xử lý, mà cần được đánh giá y tế sớm.

L4, L5 và S1 có những vùng cảm giác, nhóm cơ và phản xạ tương đối đặc trưng. Biết được điều này rất hữu ích để định hướng.

Nhưng sau nhiều năm va chạm thực tế, tôi thấy phần khó không phải chỉ là nhớ: L4 đau đâu, L5 tê đâu, S1 yếu động tác nào.

Phần khó hơn là đặt tất cả những dấu hiệu ấy vào đúng người bệnh đang đứng trước mặt mình, rồi xem chúng có thật sự khớp với nhau hay không.

🅰️ Học bản đồ thần kinh là kiến thức.

🅱️ Đọc được cơ thể thật mới là phần phải va chạm nhiều.

Nguyễn Chính – Y Cốt Liên Khoa

Nếu đang có đau từ lưng hoặc mông lan xuống chân, kèm tê, yếu chân hoặc hạn chế vận động, việc xác định hướng xử lý không nên chỉ dựa vào một hình minh họa hay một kết luận trên phim.

Chúng ta cần nhìn cả đường đau, vùng tê, sức cơ, phản xạ, vận động và những yếu tố liên quan ở thắt lưng – xương chậu – mông – chân để có hướng đánh giá phù hợp hơn.